Birləşmiş Ştatların Yaxın Şərqdə və Cənubi Qafqaz ətrafında gərginliyi artırmaqla yanaşı, Xəzər dənizi hövzəsini də hədəfə alan yeni hərbi-iqtisadi planları regional təhlükəsizlik arxitekturasını ciddi şəkildə sarsıda bilər. Vaşinqtonun İranın quru sərhədləri və Xəzər dənizi üzərindən həyata keçirilən ticarət, eləcə də logistika imkanlarını nəzarətə götürmək məqsədilə xüsusi əməliyyat qrupu yaratması bölgədəki dövlətlərin, xüsusilə də Azərbaycanın maraqlarına birbaşa təhdid yaradır.
NOCOMMENT.az xəbər verir ki, ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) rəhbəri admiral Bred Kuperin göstərişi ilə yaradılan və "Iron Gate" ("Dəmir qapı") adlandırılan bu yeni struktur Vaşinqtonun digər dövlət qurumları – Maliyyə Nazirliyi, Dövlət Departamenti, Ədliyyə Nazirliyi və kəşfiyyat orqanları ilə koordinasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərəcək. Əsas hədəf kimi İranın quru sərhədləri və Xəzər dənizi vasitəsilə müasir silah sistemlərinin, ikili təyinatlı texnologiyaların, sanksiyalara məruz qalan materialların və qanunsuz maliyyə axınlarının daşınmasının qarşısını almaq göstərilsə də, reallıqda bu addım bütün Xəzər hövzəsinin iqtisadi və nəqliyyat arteriyalarına nəzarət etmək cəhdi kimi qiymətləndirilir. "Reuters" agentliyinin də qeyd etdiyi kimi, bu strategiya ABŞ-nin İrana qarşı təzyiqləri yeni müstəviyə daşıdığını və Xəzəryanı ölkələrin suveren hüquqlarını arxa plana keçirdiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Xatırladaq ki, 2018-ci ildə imzalanmış Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyaya əsasən, Xəzərdə sahilyanı olmayan dövlətlərin silahlı qüvvələrinin və hərbi strukturlarının iştirakı qəti şəkildə qadağandır və təhlükəsizlik məsələləri yalnız beş sahilyanı dövlətin – Rusiya, İran, Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistanın səlahiyyətindədir. Buna baxmayaraq, ABŞ-nin "Dəmir qapı" layihəsi ilə Xəzər hövzəsində təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışması beynəlxalq hüquq normalarının və mövcud razılaşmaların kobud şəkildə pozulması deməkdir.
Məsələ ilə bağlı NOCOMMENT.az-a açıqlama verən professor, politoloq Qabil Hüseynli bildirib ki, Vaşinqtonun Xəzər dənizini hədəf alan bu cür addımları regionda yeni geosiyasi gərginlik ocaqları yarada bilər: "ABŞ-nin Mərkəzi Komandanlığının xətti ilə Xəzər hövzəsində xüsusi qruplar yaratması və nəzarət mexanizmləri qurmağa cəhd etməsi təkcə İrana qarşı yönəlməyib, bu, bütövlükdə Xəzəryanı dövlətlərin təhlükəsizliyinə açıq-aşkar müdaxilədir. Vaşinqton yaxşı bilir ki, Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya bölgəyə kənar qüvvələrin gəlişini qadağan edir, lakin ABŞ öz hegemonist siyasətini yeritmək üçün beynəlxalq hüququ yenə də arxa plana atır".
Professorun sözlərinə görə, bu siyasət İranın iqtisadi və logistik imkanlarını tamamilə boğmaq məqsədi daşısa da, eyni zamanda Xəzər hövzəsində yerləşən digər ölkələrin də ticarət əlaqələrinə zərbə vuracaq: "ABŞ maliyyə naziri Skott Bessentin də daxil olduğu bu komandanın əsas məqsədi Tehranın xarici ticarətini zəiflətməkdir. Lakin Vaşinqton unutmamalıdır ki, Xəzər dənizi qapalı hövzədir və burada həyata keçirilən istənilən birtərəfli nəzarət tədbiri regiondakı digər dövlətlərin, xüsusilə də Azərbaycanın və Rusiyanın milli maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir. İranla qarşıdurmanın Xəzər hövzəsinə daşınması bütün region üçün ciddi iqtisadi və təhlükəsizlik riskləri formalaşdırır".
Professor qeyd edib ki, Azərbaycan bu cür həssas geosiyasi proseslərdə hər zaman olduğu kimi son dərəcə balanslı, praqmatik və ehtiyatlı siyasət yürütməlidir: "Azərbaycan həm Qərb, həm də qonşu dövlətlərlə münasibətlərində milli maraqlarını əsas götürür. Bakı ilə Donald Tramp administrasiyası arasında mövcud olan normal diplomatik dialoq və işgüzar münasibətlər müsbət amildir, lakin Azərbaycan heç vaxt öz suverenliyini və Xəzərin təhlükəsizlik balansını təhlükəyə atacaq kənar müdaxilələrə göz yum bilməz. Xəzər dənizi sülh, əməkdaşlıq və ticarət zonası olaraq qalmalıdır və kənar qüvvələrin burada hərbi-siyasi təzyiq mexanizmləri qurmasına imkan verilməməlidir".
Əli Səfərli,
